Wróciłam do domu po dwudziestej trzeciej, trzymając w ręku przemoczone buty, bo podeszwa puściła mi na przystanku. W przedpokoju śmierdziało przypalonym mlekiem. Na kuchennym stole leżała kartka od Franka: „Mamo, zrobiłem herbatę. Nie wyszła. Przepraszam”.
Miał dziesięć lat. Zrobił herbatę. Przepraszał, że nie wyszła.
Siedziałam nad tą kartką dobrą minutę, zanim ściągnęłam kurtkę. W salonie Marek oglądał mecz, podkręcił dźwięk, żeby nie słyszeć, że płaczę. A ja nie mogłam wydusić z siebie słowa, bo w torebce miałam wydruk z banku: minus cztery tysiące na koncie. I monit z firmy pożyczkowej, wystawiony na Krystynę Szulc. Moją teściową.
To był październik, zimny i wilgotny, w Gdańsku wiało od zatoki tak, że wyło w szybach naszego małego mieszkania na czwartym piętrze w Oliwie. Pamiętam każdy dźwięk tamtej nocy: szum telewizora, kapanie z nieszczelnego kranu, oddech Franka za cienką ścianą.
I pamiętam, co powiedział Marek, kiedy weszłam do salonu z tym monitem.
„Aga, no nie patrz tak. To tylko tysiąc dwieście. Przecież wiesz, że matka nie ma z czego oddać. Spłać, później się rozliczymy”.
Później. Zawsze było później. Od pięciu lat żyliśmy na to słowo.
Zaczęło się od zepsutego piecyka gazowego u Krystyny. Potem był remont łazienki, który ciągnął się miesiącami i pochłonął nasze oszczędności z lokaty. Potem przyszła rata za telewizor, potem jakieś zaległości w spółdzielni, potem kredyt na wesele córki sąsiadki, bo Krystyna „nie mogła pokazać się bez prezentu”. Zawsze był jakiś wierzyciel, który akurat groził, jakiś termin, który akurat mijał.
Marek jest jedynakiem. Od śmierci ojca, czyli od ośmiu lat, był dla matki wszystkim: synem, przyjacielem, bankiem. Ja to rozumiałam. Sama straciłam rodziców wcześnie i myślałam, że pomaganie to coś, co nas łączy. Łączyło. Dopóki nie zaczęliśmy się dusić.
Pracowałam wtedy w biurze rachunkowym na cały etat, po godzinach robiłam faktury dla znajomego mechanika, a w weekendy sprzątałam apartamenty na wynajem na Starym Mieście. Trzy roboty. Żadnego dnia wolnego przez trzy lata. Marek też harował na magazynie, ale to ja ogarniałam dom, szkołę Franka, obiady, wywiadówki, dentystę. I to ja przelewałam pieniądze Krystynie.
Pierwszy raz, kiedy zabrakło, nie pojechaliśmy nad morze, chociaż Franek prosił całe lato. Potem przełożyłam wizytę u ortodonty, chociaż syn mówił, że koledzy się śmieją z krzywych zębów. Potem przestałam kupować sobie cokolwiek: bieliznę, krem do twarzy, nowe buty. Chodziłam w jednej kurtce cztery sezony.
Najgorszy był wieczór, kiedy Franek zapytał:
„Mamo, a ty jeszcze mnie lubisz?”
Siedziałam z laptopem na kanapie, kończyłam zestawienie VAT dla klienta. Nawet nie podniosłam głowy.
„Oczywiście, kochanie”.
„No bo ciągle cię nie ma. Albo jesteś zmęczona. Myślałem, że już ci się znudziłem”.
Odłożyłam laptop. Wzięłam go na kolana. Pachniał mydłem i szkolną kredą. I wtedy zrozumiałam, że od miesięcy nie przeczytałam mu książki na dobranoc. Że nie wiem, z kim siedzi w ławce. Że przestałam być matką, a zostałam maszyną do spłacania długów kobiety, która nawet mnie nie szanowała.
Bo Krystyna nie była biedna. Miała emeryturę po mężu, mieszkanie własnościowe, żadnych kredytów. Po prostu żyła ponad stan: fryzjer co dwa tygodnie, markowe torebki z second-handu z metką „prawie nowe”, prezenty dla koleżanek, jakieś głupie figurki z porcelany na raty. A jak brakowało – dzwoniła do Marka. I Marek dzwonił do mnie.
Przełom nastąpił w sobotę, dwa tygodnie przed Wszystkimi Świętymi. Miałam odebrać Franka od teściowej, u której spędzał weekend. Marek był w delegacji, Krystyna poprosiła, żebym przy okazji przywiozła pieniądze na „ostatnią ratę za pralkę”. Tysiąc osiemset. Zgodziłam się, bo nie miałam siły na kłótnie.
Zaparkowałam pod jej blokiem na Suchaninie. W bramie stała Irena, sąsiadka z dołu, ta, która zawsze częstowała mnie kwaśnym kompotem. Rozmawiała z kimś przez telefon, nie zauważyła mnie. Stałam za nią w korytarzu i czekałam, aż skończy.
„Nie no, Krystyna mówiła, że synowa przywiezie kasę. A co się ma nie wywiązywać, Krystyna ją w garści trzyma. Marek mamuśki słucha jak pies. A ta głupia Agata haruje i płaci. I jeszcze dzieciaka daje na weekendy, żeby teściowa miała z kogo szydzić. Mówię ci, baby nie szkoda, bo sama sobie winna”.
Nie weszłam do mieszkania. Stałam na klatce schodowej, śmierdzącej wybielaczem i starością, i trzęsłam się z zimna i wściekłości. Serce waliło mi w uszach. Wyjęłam z torebki kopertę z pieniędzmi, przeliczyłam, schowałam z powrotem. Potem nacisnęłam dzwonek.
Otworzył Franek. Miał na sobie za małą bluzę w Myszki, którą Krystyna wygrzebała z piwnicy po cudzym dziecku.
„Mama! Babcia mówi, że idziecie na cmentarz sprzątać groby, a ja nie chcę, bo zimno i nudno”.
Za nim weszła Krystyna, uśmiechnięta, w nowej apaszce.
„Aga, dobrze, że jesteś. Zostaw forsę na komodzie i weź chłopaka, bo marudzi. Aha, i po drodze kup znicze, ja nie zdążyłam”.
Podeszłam do stołu. Położyłam kopertę. Krystyna już wyciągała rękę.
„To ostatnia”.
Znieruchomiała.
„Ostatnia rata? To dobrze, w końcu spłacona”.
„Nie. Ostatnia koperta. Ostatni przelew. Ostatni raz. Koniec”.
„Co ty wygadujesz, dziewczyno? Marek wie?”
„Nie wiem, czy wie. Ale się dowie. Ja już więcej nie zapłacę ani złotówki. Ma pani emeryturę, ma pani mieszkanie, ma pani dwie ręce. Niech pani zacznie z nich korzystać”.
Krystyna pobladła, potem spurpurowiała.
„Ty niewdzięczna, ja cię do rodziny przyjęłam, a ty mi nożem w plecy. Za to, że syna ci odciążyłam w weekendy? Za to, że ci dziecko przypilnowałam?”
„Franek, idź do samochodu”.
Syn złapał plecak i wybiegł. Zostałyśmy same w kuchni pachnącej kapustą i naftaliną.
„Niech pani teraz posłucha. Przez pięć lat oddałam pani prawie sześćdziesiąt tysięcy złotych. Nie pożyczyłam – oddałam. Z moich nadgodzin, z moich weekendów, z moich odmówionych wizyt u dentysty. Nie kupiłam synowi aparatu na zęby, bo pani potrzebowała nowego telewizora. Nie pojechałam z nim nad morze, bo pani zepsuła się pralka. Przestałam być matką. Wie pani, co mi powiedział? Zapytał, czy go jeszcze lubię. Dziesięcioletnie dziecko. I wie pani, co sobie uświadomiłam? Że ja nawet nie mam czasu go polubić. Bo ciągle pracuję na pani figurki i pani apaszki”.
Krystyna milczała. Pierwszy raz odkąd ją znałam. Potem wysyczała:
„Zobaczymy, co na to Marek”.
Marek wrócił w niedzielę wieczorem. Godzinę później już krzyczał.
„Jak mogłaś jej to zrobić? Zostawić bez pomocy? Po tym wszystkim, co dla nas zrobiła?”
„Co dla nas zrobiła? Marek, co ona dla nas zrobiła?”
„Opiekowała się Frankiem!”
„Raz na dwa tygodnie przez weekend. Ja przez resztę czasu nie spałam. Ja nie jadłam obiadów, żeby zaoszczędzić. Ja chodziłam w dziurawych butach. Ty wiesz, że ją usłyszałam? Jak rozmawiała z Ireną i mówiła, że jestem głupia, że płacę i płacę”.
Zatrzymał się. Stał na środku pokoju z otwartymi ustami.
„Kłamiesz”.
„Nie kłamię. I wiesz co jeszcze? Przez te pięć lat ani razu nie usłyszałam od niej „dziękuję”. Ani razu. Ty też nie. Bo to było normalne, że ja jestem od płacenia, a wy od życia”.
Nie odpowiedział. Usiadł na kanapie, zgarbił się, ukrył twarz w dłoniach. Potem wyszeptał:
„Ja nie wiedziałem, że to tak wygląda. Myślałem… myślałem, że dajemy radę”.
„Nie dawaliśmy. Ty nie dawałeś. Ja umierałam. A nasz syn myślał, że go nie lubię”.
Nic już nie powiedzieliśmy. Siedzieliśmy w milczeniu, podczas gdy za oknem wiatr od zatoki zginał nagie gałęzie lip. Potem wstałam, poszłam do pokoju Franka i usiadłam na brzegu łóżka. Spał, ściskając w ręku latarkę. Zgasiłam ją i siedziałam tak do świtu.
Następnego dnia Marek pojechał do matki. Wrócił po czterech godzinach, blady, z zaciśniętymi ustami.
„Założyła mi sprawę w głowie. Powiedziała, że jesteś chciwa i że chcesz ją zniszczyć. Że jak nie wrócisz do płacenia, to ona nas wydziedziczy i przepisze mieszkanie na fundację. Krzyczała, że zdradziłem ojca, że jestem mięczakiem”.
Spojrzałam na niego. Czekałam.
„Ale ja już nie chcę jej pieniędzy, Aga. Ani mieszkania. Chcę, żeby Franek pojechał nad morze”.
I tak się zaczęła nowa wojna. Nie z nami — Krystyny ze światem. Telefony, awantury, wiadomości na automatycznej sekretarce o trzeciej nad ranem. Sąsiadka Irena rozpowiadała na osiedlu, że wyrodny syn zostawił matkę na pastwę losu. Krystyna przestała odbierać telefony. Nie widzieliśmy jej przez dwa miesiące.
Potem przyszedł list od komornika. Okazało się, że długi, o których nie wiedzieliśmy — karty kredytowe, pożyczka pod zastaw mieszkania — były dużo większe niż cała nasza pięcioletnia pomoc. Krystyna wpadała w spiralę od lat, a my tylko przedłużaliśmy agonię. Marek poszedł do prawnika. Ja nie poszłam. To już nie była moja sprawa.
W marcu Franek dostał aparat na zęby. W kwietniu pierwszy raz od czterech lat wzięłam tydzień urlopu. Pojechaliśmy na Hel. Było zimno, wiało tak, że piasek ciął policzki. Franek biegał po plaży i krzyczał, że kochałby tu mieszkać. Siedziałam na kocu i patrzyłam na morze, i czułam, że wraca mi oddech.
A Marek stał obok i długo milczał, a potem powiedział:
„Przepraszam. Za każdy raz, kiedy cię nie słuchałem”.
Nie powiedziałam „nic nie szkodzi”. Nie szkodzi dopiero miało przyjść. Ale tego dnia, na tej plaży, pierwszy raz od lat zobaczyłam w jego oczach coś więcej niż zmęczenie.
Krystyna w końcu znalazła sposób: wynajęła pokój studentce. Okazało się, że kiedy nie ma syna, który spłaci wszystko bez pytania, można przestać kupować figurki. Można zacząć żyć za własną emeryturę. Nie było łatwo, były łzy, były pretensje. Ale pewnego dnia, jakoś w maju, odebrała telefon.
„Dziękuję, że przestałaś płacić” — powiedziała i rozłączyła się.
Nie zostałyśmy przyjaciółkami. Nigdy nie będziemy. Ale między nami skończyła się wojna.
Wczoraj wieczorem Franek, już prawie dwunastoletni, zapytał przy kolacji:
„Mamo, a pamiętasz, jak myślałem, że mnie nie lubisz?”
„Pamiętam”.
„To było głupie, co?”
„Głupie” — odpowiedziałam i odłożyłam widelec, bo znowu poczułam ten ścisk w gardle.
„Wiesz co? Chyba wtedy lubiłem cię najbardziej. Bo potem wróciłaś”.
Marek spojrzał na mnie znad talerza i uśmiechnął się delikatnie. Za oknem był już grudzień, padał śnieg, a w kuchni pachniało cynamonem i kawą. I było cicho, dobrze cicho, tak jak powinno być w domu.
